Satış Vaadi Alacaklısının Elbirliği Mülkiyetini Paylı Mülkiyete Çevirme Ehliyeti (7. HD 2021/639 E., 2021/2981 K.)
Satış Vaadi Alacaklısının Elbirliği Mülkiyetinin Paylı Mülkiyete Çevrilmesini Talep Etme Yetkisi
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi Kararı
Kararın Özeti ve Uyuşmazlık Konusu
Dava, elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesi istemine ilişkindir. Davacı, satış vaadi sözleşmesine dayalı olarak açtığı tapu iptali ve tescil davasında mahkemece kendisine verilen yetki belgesine dayanarak bu davayı açmıştır. Uyuşmazlığın özünde, satış vaadi alacaklısının — mirasçı olmayan bir üçüncü kişi olarak — elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davası açma ehliyetinin bulunup bulunmadığı meselesi yatmaktadır.
Satış vaadi alacaklısı, tapu iptali ve tescil davasında mahkemeden aldığı yetki belgesine dayanarak elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesini talep edebilir mi? Yoksa bu dava yalnızca mirasçılar ve İİK m. 121 kapsamında yetki belgesi alan alacaklılar tarafından mı açılabilir?
Tarafların İddiaları ve Dava Süreci
A. Davacı İstemi
Davacı vekili 11.02.2015 tarihli dilekçesinde; davalıların ortak murisi Ali Buluş adına kayıtlı 30 parsel sayılı taşınmazla ilgili olarak müvekkili ile davalılardan üçü arasında satış vaadi sözleşmeleri düzenlendiğini, ancak davalıların sözleşmeden kaynaklanan edimlerini yerine getirmemeleri nedeniyle aleyhlerine Bodrum 1. Asliye Hukuk Mahkemesinin 2014/35 Esas sayılı dosyasıyla tapu iptali ve tescil davası açtıklarını ileri sürmüştür.
Davacı, taşınmazın hâlen muris adına kayıtlı olup elbirliği mülkiyetine tabi olması sebebiyle tapu iptali ve tescil davasını yürüten mahkemece iş bu davayı açmak üzere kendisine yetki ve süre verildiğini belirterek, dava konusu taşınmazdaki elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilerek miras payları oranında davalılar adına tescilini talep etmiştir.
B. Davalıların Cevapları
Davalı ... vekili: Davacının açtığı tapu iptal ve tescil davasına karşılık, satış vaadi sözleşmesinin iptali istemiyle dava açtıklarını belirtmiş; davacının aktif husumet ehliyetinin bulunup bulunmadığının tespiti için anılan davanın bekletici mesele yapılması gerektiğini savunarak davanın reddini istemiştir.
Davalılar ..., ..., ... ve ...: Davaya bir diyeceklerinin olmadığını ve dava konusu taşınmazdaki miras paylarının adlarına tescilini istediklerini bildirmişlerdir.
Diğer davalılar: Davaya cevap vermemişlerdir.
C. Yargılama Kronolojisi
Bu davada ilginç bir durum söz konusudur: Mahkemece davanın kabulüne karar verilmesine rağmen, kabul kararını davacı vekili temyiz etmiştir. Bunun nedeni, kararın yalnızca davalılar adına tescil içermesi ve davacının tapu iptali tescil davasındaki amacına hizmet etmemesi olarak değerlendirilebilir.
Elbirliği Mülkiyetinin Paylı Mülkiyete Çevrilmesi Davaları
7. Hukuk Dairesi, elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davalarının hukuki niteliğini şu şekilde tanımlamıştır:
Elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davaları; elbirliği mülkiyetine konu taşınır veya taşınmaz mallarda paydaşlar (ortaklar) arasında mevcut birlikte mülkiyet ilişkisini sona erdirip, ferdi mülkiyete geçmeyi sağlayan, iki taraflı, taraflar için benzer sonuçlar doğuran davalardır.
Dairenin bu tanımı, davanın niteliğini ortaya koyması bakımından önemlidir: Bu dava çekişmesiz bir yargılama işi değil, tarafları bağlayan ve mülkiyet rejimini değiştiren etkiye sahip bir davadır. Bu nedenle aktif dava ehliyetinin sınırlarının belirlenmesi büyük önem taşımaktadır.
Aktif Dava Ehliyeti — Kim Bu Davayı Açabilir?
Kararın en kritik kısmı, elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davasını kimlerin açabileceğini kesin çizgilerle belirleyen bölümdür. 7. Hukuk Dairesi, bu davayı açabilecek kişileri sınırlı sayıda (numerus clausus) belirlemiştir:
1. Mirasçılar: Elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davaları, mirasçılar tarafından açılabilir. Bu, TMK m. 644'ün doğal sonucudur.
2. Alacaklılar (İİK m. 121): Mirasçılar dışında alacaklılar da İİK m. 121 uyarınca icra hâkiminden "yetki belgesi" almak kaydıyla bu davayı açabilirler.
Miras payı veya kişisel hak temlik alanlar: TBK m. 183-204 gereğince miras payını veya kişisel hakkı temlik alan kişiler, tapu iptali ve tescil davası sırasında verilen yetki belgesine dayanarak elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesini isteyemez.
Satış vaadi alacaklıları: Satış vaadi sözleşmesinden doğan kişisel hakka sahip olan alacaklı, bu davayı açma ehliyetine sahip değildir.
7. Hukuk Dairesi, yetki belgesi konusunda kaynak ayrımını net biçimde ortaya koymuştur:
Geçerli yetki: İİK m. 121 uyarınca icra hâkiminden alınan yetki belgesi → alacaklı dava açabilir.
Geçersiz yetki: Tapu iptali ve tescil davasını yürüten asliye hukuk mahkemesinden alınan yetki belgesi → satış vaadi alacaklısı dava açamaz.
Bu ayrım, yetkinin kaynağının ve hukuki dayanağının farklılığından kaynaklanmaktadır. İİK m. 121'deki yetki, cebri icra hukukunun özel bir aracıdır ve alacaklıya istisnai bir dava açma hakkı tanır. Oysa dava mahkemesinin verdiği yetki, maddi hukuk bakımından davacıya aktif dava ehliyeti kazandırmaz.
Satış Vaadi Sözleşmesinin Niteliği — Hatırlatma
Daire, kararında satış vaadi sözleşmesinin hukuki niteliğini de hatırlatmıştır: Kaynağını TBK m. 29'dan alan taşınmaz satış vaadi sözleşmeleri, geçerliliği resmi şekil şartına bağlı kılınan, tam iki tarafa borç yükleyen ve kişisel hak sağlayan bir sözleşme türüdür. Bu nitelendirme, satış vaadi alacaklısının konumunu ortaya koymaktadır: Kişisel hak sahibi olan alacaklı, ayni hak sahibi (malik veya mirasçı) değildir ve bu nedenle mülkiyet rejiminin dönüştürülmesini talep etme ehliyetine sahip değildir.
Somut Olayın Değerlendirilmesi
Somut olayda davacı, satış vaadi alacaklısı sıfatıyla, satış vaadi sözleşmesine dayalı olarak açtığı tapu iptali ve tescil davasında (Bodrum 1. Asliye Hukuk Mahkemesi 2014/35 E.) mahkemece kendisine verilen yetki belgesine dayanarak elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesi davasını açmıştır.
7. Hukuk Dairesi, yukarıda açıklanan ilkeler ışığında davacının bu davayı açma ehliyetinin bulunmadığını tespit etmiştir:
Satış vaadi alacaklısı olan davacının, satış vaadi sözleşmesine dayalı olarak açtığı tapu iptali ve tescil davasında verilen yetkiye dayanarak, elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesini talep etme hakkı bulunmamaktadır.
Mahkemece davanın aktif husumet yokluğu nedeniyle reddine karar verilmesi gerekirken, işin esasına girilerek yazılı şekilde hüküm kurulması doğru görülmemiştir.
Daire, "aktif husumet yokluğu" kavramını kullanarak davacının dava açma ehliyetinin bulunmadığını açıkça ortaya koymuştur. Bu, davanın esasına girilmeden usulden reddi gereken bir durumdur.
Sonuç ve Hüküm
Yukarıda açıklanan nedenlerle temyiz olunan hükmün BOZULMASINA, bozma nedenine göre sair temyiz itirazlarının şimdilik incelenmesine yer olmadığına, peşin yatırılan harcın yatırana iadesine, 11.11.2021 tarihinde oy birliğiyle karar verilmiştir.
Bu karar, elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davasında aktif dava ehliyetinin sınırlarını kesin biçimde çizmektedir. Satış vaadi alacaklısı, dava mahkemesinden aldığı yetki belgesiyle bu davayı açamaz. Bu hak yalnızca mirasçılara ve İİK m. 121 uyarınca icra hâkiminden yetki belgesi alan alacaklılara aittir.
Önceki Kararlarla Bağlantı
Bu karar, Yargıtay 14. Hukuk Dairesinin 2010/2524 E., 2010/2935 K. sayılı kararı ile aynı doğrultudadır. Her iki kararda da, başka bir davada mahkemeden alınan yetki belgesine dayanarak elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesinin hukuken mümkün olmadığı ortaya konmuştur. 14. Hukuk Dairesi yetki kararını "yok hükmünde" saymış, 7. Hukuk Dairesi ise "aktif husumet yokluğu" çerçevesinde değerlendirmiştir.
Pratik Çıkarımlar
1. Satış Vaadi Alacaklısının Yol Haritası: Satış vaadi alacaklısı, elbirliği mülkiyetine tabi taşınmazda doğrudan paylı mülkiyete dönüştürme davası açamaz. İzlenecek yol, satış vaadi borçlusu mirasçıyı TMK m. 644 uyarınca kendi adına bu davayı açmaya yönlendirmektir.
2. İİK m. 121 Alternatifi: Satış vaadi alacaklısının alacağı ilam veya ilam niteliğinde belgeye dayanıyorsa ve icra takibi başlatılmışsa, İİK m. 121 uyarınca icra hâkiminden yetki belgesi alarak bu davayı açabilir. Ancak bu yol, satış vaadi sözleşmesinin doğrudan icra takibine konu olmasını gerektirir.
3. Dava Mahkemesinden Alınan Yetki Geçersizdir: Tapu iptali ve tescil davasını yürüten asliye hukuk mahkemesinin verdiği yetki belgesi, elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesi davası açmak için yeterli değildir. Bu yetki belgesiyle açılan dava, aktif husumet yokluğundan reddedilecektir.
4. TBK m. 183-204 Temlik Alanlar: Miras payını veya kişisel hakkı temlik alan üçüncü kişiler de aynı engelle karşılaşır. Temlik alan, mirasçı sıfatı kazanmadığından bu davayı açma ehliyetine sahip değildir.
5. Bekletici Mesele Savunması: Bu kararda davalı tarafından ileri sürülen "satış vaadi sözleşmesinin iptali davasının bekletici mesele yapılması" savunması, Daire tarafından incelenmemiştir. Çünkü aktif husumet yokluğu, davanın esasına girilmeden reddi gereken usuli bir engeldir.
6. İçtihat Birliği: 14. Hukuk Dairesi (2010/2524) ve 7. Hukuk Dairesi (2021/639) arasında bu konuda içtihat birliği bulunmaktadır. Her iki daire de, satış vaadi alacaklısının dava mahkemesinden aldığı yetkiyle elbirliği mülkiyetini paylı mülkiyete çevirme ehliyetinin olmadığına hükmetmiştir.
İlgili Mevzuat
| Madde | Konu | Karardaki Rolü |
|---|---|---|
| TBK m. 29 | Ön sözleşme (akit yapma vaadi) | Satış vaadi sözleşmesinin kaynağı |
| TBK m. 183-204 | Alacağın devri (temlik) | Temlik alanların dava açma ehliyeti sınırlaması |
| TMK m. 644 | Elbirliği → paylı mülkiyet dönüştürme | Davanın yasal dayanağı ve usul kuralları |
| TMK m. 701 | Elbirliği mülkiyeti | Taşınmazın mülkiyet rejimi |
| TMK m. 706 | Taşınmaz devir sözleşmesinde şekil | Resmi şekil geçerlilik şartı |
| TMK m. 716 | Tescile zorlama | Tapu iptali ve tescil davasının dayanağı |
| İİK m. 121 | Üçüncü kişilerdeki mallar | Alacaklıya icra hâkiminden yetki belgesi alma olanağı |
| Noterlik K. m. 89 | Düzenleme şekli | Satış vaadinin noterde düzenlenmesi |