Tüketici Kimdir? 6502 Sayılı Kanuna Göre Tüketici ve Tüketici İşlemi Kavramı

Tüketici hukukunun sağladığı koruma otomatik değildir; bu korumadan yararlanabilmek her şeyden önce ilgili kişinin tüketici sayılmasına bağlıdır. Bir kişi tüketici kabul edildiğinde ayıplı mal ve hizmete karşı seçimlik haklar, mesafeli ve taksitli satışlardaki cayma hakkı, haksız şart denetimi gibi imkânlardan yararlanır; ayrıca uyuşmazlık, belirli parasal sınırın altında tüketici hakem heyetlerinde, üstünde ise tüketici mahkemelerinde görülür. Aynı işlem tüketici işlemi sayılmıyorsa, uyuşmazlık genel hükümlere ve genel görevli mahkemelere tabi olur.

Bu nedenle “kim tüketicidir?” ve “hangi işlem tüketici işlemidir?” soruları, pek çok davada esasa girilmeden önce çözülmesi gereken ön sorunlardır. Aşağıda; tüketici tanımının kanuni dayanağı ve unsurları, tüzel kişiler ile ticaret şirketlerinin ve kamu tüzel kişilerinin durumu, karma amaçlı işlemler, amacın belirlenme anı, bağımlı/bağımsız çalışma ölçütü, tüketici işleminin geniş kapsamı ile mal ve hizmet kavramları ele alınmakta; son olarak tüketici sıfatının doğurduğu pratik sonuçlara değinilmektedir.

Kanuni Dayanak ve Tarihsel Gelişim

Yürürlükteki temel düzenleme, 28 Kasım 2013 tarihli ve 28835 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’dur. Kanun’un temel hükümleri, yayımından yaklaşık altı ay sonra, 28 Mayıs 2014 tarihinde yürürlüğe girmiş ve daha önce yürürlükte olan 4077 sayılı Kanun’un yerini almıştır. Buna göre bir işlemin hangi kanuna tabi olduğu, işlemin yapıldığı tarihe göre belirlenir: 28 Mayıs 2014 ve sonrasında kurulan tüketici işlemleri 6502 sayılı Kanun’a tabidir.

Tüketici ve tüketici işlemi kavramları, Kanun’un 3. maddesinde tanımlanmıştır. Aynı madde ayrıca mal, hizmet, satıcı, sağlayıcı, üretici ve ithalatçı gibi kavramları da tanımlar. Bu tanımlar, Kanun’un maddi anlamda uygulama alanını, yani hangi ilişkilerin tüketici hukuku kapsamında değerlendirileceğini çizen omurgayı oluşturur.

Kanun’un 3. maddesine göre tüketici, “ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişi”dir. Kanun koyucu, eski dönemdeki “edinen, kullanan, yararlanan” biçimindeki sayıma dayalı tanımı terk ederek, sade bir ölçüt olan “ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket etme” esasını benimsemiştir.

Tüketici Kimdir? Tanımın Unsurları

Tanımdan hareketle tüketici kavramının iki temel unsuru bulunur: kişinin gerçek veya tüzel kişi olması ve ticari veya mesleki olmayan bir amaçla hareket etmesi. Bu iki unsur bir arada bulunduğunda, işlemin karşı tarafında ticari veya mesleki amaçla hareket eden bir satıcı/sağlayıcı varsa, ortada bir tüketici işlemi vardır.

Gerçek veya tüzel kişi olma

Tüketici yalnızca gerçek kişilerden ibaret değildir; belirli koşullarda tüzel kişiler de tüketici sayılabilir. Bu, Türk hukukuna özgü ve tüketiciyi geniş koruyan bir yaklaşımdır. Tüzel kişilerin durumu aşağıda ayrı bir başlıkta ele alınmaktadır.

Ticari veya mesleki olmayan amaçla hareket etme

Belirleyici ölçüt, işlemin hangi amaçla yapıldığıdır. Kişi malı veya hizmeti kişisel ihtiyacını karşılamak için edinip kullanıyor ve onu kâr elde etmek amacıyla yeniden piyasaya sürmeyi hedeflemiyorsa, tüketici olarak değerlendirilir. Öğretide bu noktada nihai kullanım (son kullanıcı) ölçütüne başvurulur: mal veya hizmet zincirinin sonunda yer alan, onu tekrar ticarete konu etmeyen kişi tüketicidir.

Tüketici lehine geniş yorum

Tüketicinin, satıcı veya sağlayıcı karşısında bilgi ve pazarlık gücü bakımından daha zayıf konumda olduğu kabul edilir. Bu nedenle tanım, tüketici lehine geniş yorumlanır. Örneğin bir işlemden yalnızca sözleşmenin tarafı değil, o mal veya hizmetten fiilen etkilenen yakın çevre de (aile bireyleri gibi) korumadan yararlanabilir. Ancak korumanın genişletilmesi, işlemin niteliğine göre değerlendirilir; her durumda otomatik bir genişletme söz konusu değildir.

Tüzel Kişiler ve Şirketler Tüketici Sayılır mı?

Kanuni tanım tüzel kişileri de kapsadığından, kâr amacı gütmeyen tüzel kişiler ticari veya mesleki olmayan amaçla hareket ettiklerinde tüketici sayılabilir. Buna karşılık ticaret şirketlerinin durumu tartışmalı olup, yüksek mahkemenin genel yaklaşımı bunları kural olarak tüketici saymama yönündedir.

Dernek, vakıf ve okul aile birlikleri

Kâr paylaşma amacı bulunmayan dernek ve vakıflar, kural olarak ticari/mesleki olmayan amaçla hareket eder. Bu niteliğe sahip tüzel kişiler, kendi ihtiyaçları için yaptıkları alımlarda tüketici olarak değerlendirilebilir. Uygulamada okul aile birlikleri de bu kapsamda kabul edilerek, kendi adlarına satın aldıkları mallardaki ayıplar bakımından tüketici hukukundan yararlanabilmektedir.

Ticaret şirketleri

Ticaret şirketleri bakımından öğretide farklı görüşler bulunmakla birlikte, hâkim görüş ve yüksek mahkemenin genel kabulü, ticaret şirketlerini kural olarak tüketici saymamaktadır. Bunun dayanağı, Türk Ticaret Kanunu uyarınca tacir tüzel kişilerin borçlarının ticari sayılması ve şirketlerin, kişisel ihtiyaç ya da özel hayat alanının bulunmadığı kabulüdür. Gerçek kişi tacirlerde, işlemin ticari işletmeyle ilgili olmadığını açıkça bildirme imkânı gibi bazı ayrımlar mümkün olsa da, tüzel kişi tacirler için bu yönde bir istisna öngörülmemiştir.

Kamu tüzel kişileri

Yüksek mahkemenin genel eğilimi, kamu tüzel kişilerinin tüketici sayılmadığı yönündedir. Bu kabul uyarınca, kamu tüzel kişisinin taraf olduğu uyuşmazlıklar tüketici mahkemesinde değil, genel görevli mahkemelerde çözülür; yanlış mercie yapılan başvuruda görevsizlik kararı verilir.

Karma Amaçlı İşlemler

Uygulamada en çok zorluk çıkaran hâllerden biri, bir işlemin hem özel hem de mesleki amaç taşımasıdır. Örneğin bir avukatın hem kişisel kullanımı hem de mesleki gider gösterimi için araç alması bu türdendir. Bu durumda esas olarak hangi amacın baskın olduğuna bakılması gerekir. Ancak Yargıtay uygulamada çoğu kez faturanın ve beyanın biçimine ağırlık vererek, mesleki gider olarak gösterilen işlemlerde tüketici sıfatını kabul etmeyebilmektedir.

Karşılaştırmalı hukuk bu tartışmada yol gösterici olabilir. Avrupa Birliği’nin 2011/83/AB sayılı Tüketici Hakları Direktifi’nde, ticari amacın işlemin bütünü içinde baskın olmadığı karma amaçlı sözleşmelerde kişinin tüketici sayılması yönünde bir yaklaşım benimsenmiştir. Buna karşılık Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın Gruber kararında (C-464/01, 20.01.2005) daha sınırlayıcı bir ölçüt kullanılmış; kişinin tüketici korumasından yararlanabilmesi için ticari/mesleki amacın ihmal edilebilir düzeyde olması arandığı belirtilmiştir. Türk hukukunda 6502 sayılı Kanun karma amaca ilişkin açık bir kural içermediğinden, değerlendirme baskın amaç yaklaşımıyla, somut olayın özelliklerine göre yapılmalıdır.

Amacın Belirlenme Anı

Tüketici sıfatının belirlenmesinde esas alınan an, işlemin (sözleşmenin) kurulduğu andır. Kişinin o andaki amacı ticari/mesleki değilse, sonradan ortaya çıkan farklı bir amaç kural olarak tüketici sıfatını etkilemez.

Bu ilke, günlük hayattaki birçok durumu netleştirir. Örneğin kişisel kullanım için satın alınan bir eşyanın sonradan ikinci el bir platformda satışa çıkarılması, o eşyanın alım anındaki tüketici işlemi niteliğini ortadan kaldırmaz. Belirleyici olan, alım sırasındaki amaçtır.

Bağımlı ve Bağımsız Çalışma Ölçütü

Öğretide, mesleki veya ticari faaliyetin bağımsız biçimde yürütülen faaliyet olduğu kabul edilir. Bu ölçüte göre, bir işi bağımsız olarak (kendi nam ve hesabına) yürüten kişiler ilgili işlemde tüketici sayılmayabilirken; bağımlı çalışanlar tüketici olarak değerlendirilir. Örneğin işe gitmek için araç ya da ayakkabı satın alan bir işçi, bu alımlarda tüketici kabul edilir; çünkü bu işlem, bağımsız bir mesleki/ticari faaliyetin icrası kapsamında değildir.

Tüketici İşlemi Nedir?

6502 sayılı Kanun’un 3. maddesine göre tüketici işlemi; mal veya hizmet piyasalarında, kamu tüzel kişileri de dâhil olmak üzere ticari veya mesleki amaçlarla hareket eden (ya da onun adına/hesabına hareket eden) kişiler ile tüketiciler arasında kurulan; eser, taşıma, simsarlık, sigorta, vekâlet, bankacılık ve benzeri sözleşmeler de dâhil olmak üzere her türlü sözleşme ve hukuki işlemdir.

Kanun koyucunun bu geniş ve sayım içeren tanımı bilinçli bir tercihtir. Eski dönemde bazı sözleşme türlerinin (örneğin eser sözleşmesinin) tüketici işlemi sayılıp sayılmayacağı tartışmalıydı ve bu, uygulamada hak kayıplarına yol açabiliyordu. Yeni tanımla birlikte, bir tarafın tüketici olduğu her türlü sözleşme ve hukuki işlem kapsama alınmıştır. Sözleşmenin başka bir kanunda düzenlenmiş olması (bankacılık, sigorta, taşıma gibi) sonucu değiştirmez.

Sözleşme dışı hâller

Tüketici koruması yalnızca kurulmuş bir sözleşmeyle sınırlı değildir. Sözleşme öncesi ilişkiler, tek taraflı bazı hukuki işlemler ve haksız/aldatıcı reklam uygulamaları da koruma kapsamında değerlendirilebilir. Kural olarak haksız fiiller tüketici işlemi sayılmasa da, örneğin bir mağazada alışveriş amacıyla bulunulurken meydana gelen bir zararda, sözleşme yapma iradesiyle girilmiş olması nedeniyle sözleşme öncesi koruma gündeme gelebilir.

Mal ve Hizmet Kavramı

Mal; alışverişe konu olan taşınır eşyayı, konut veya tatil amaçlı taşınmaz malları ve elektronik ortamda kullanılmak üzere hazırlanan yazılım, ses, görüntü ve benzeri her türlü gayrimaddi malı kapsar. İkinci el ve modifiye edilmiş ürünler de kural olarak bu kapsamdadır. Taşınmazlarda kanun koyucu yalnızca konut veya tatil amaçlı taşınmazları kapsama almıştır; gelir/yatırım amacıyla edinilen taşınmazlar bakımından değerlendirme farklılaşır.

Hizmet ise, bir ücret veya menfaat karşılığında yapılan ya da yapılması taahhüt edilen, mal sağlama dışındaki her türlü tüketici işleminin konusudur. Eğitim, danışmanlık, sağlık, taşıma, seyahat, bankacılık, sigorta, konaklama, bakım-onarım ve montaj gibi edimler hizmet sayılır. Örneğin henüz mesleğe geçmemiş bir kişinin aldığı meslek/kurs eğitimi, vakıf üniversitesindeki öğrenim ya da arabuluculuk temel eğitimi, kişisel amaçla alınan hizmet niteliğinde olup tüketici işlemi kapsamında değerlendirilebilir.

Tüketici Tanımının Tarihsel Karşılaştırması

Tüketici tanımı, mevzuatın gelişimi içinde önemli bir değişim geçirmiştir. Yürürlükteki tek tanım 6502 sayılı Kanun’un tanımıdır; aşağıdaki diğer satırlar yalnızca tarihsel karşılaştırma amacıyla verilmiştir.

Dönem / Düzenleme	Tüketici tanımının özü	Belirleyici ölçüt	Durum
4077 sayılı Kanun (ilk hâli, 1995)	Mal/hizmeti özel amaçlarla satın alarak nihai olarak kullanan/tüketen gerçek veya tüzel kişi	“Nihai kullanım” esaslı, dar tanım	Mülga
4077 sayılı Kanun (2003 değişikliği)	Mal/hizmeti ticari veya mesleki olmayan amaçlarla edinen, kullanan ya da yararlanan gerçek veya tüzel kişi	“Edinme/kullanma/yararlanma” sayımı	Mülga
6502 sayılı Kanun (28.05.2014)	Ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişi	“Ticari/mesleki olmayan amaçla hareket etme”	Yürürlükte

Tüketici Sıfatının Pratik Sonuçları

Bir işlemin tüketici işlemi sayılıp sayılmaması, uygulamada doğrudan sonuç doğurur. Öncelikle görev bakımından önemlidir: tüketici uyuşmazlıkları, belirli bir parasal sınırın altında tüketici hakem heyetlerinde, üstünde ise tüketici mahkemelerinde görülür. Ayrıca tüketici, ayıplı mal ve hizmete karşı seçimlik haklar, cayma hakkı ve haksız şart denetimi gibi kendine özgü korumalardan yararlanır.

Buna karşılık işlem tüketici işlemi değilse farklı bir hukuki rejim uygulanır. Örneğin iki tüketici arasındaki bir alım-satım tüketici hukuku kapsamında değildir; uyuşmazlık genel hükümlere göre genel mahkemelerde çözülür. Tarafların her ikisinin de tacir olduğu işlemler ise ticaret mahkemelerinde görülür.

Dikkat — görevli merci ve parasal sınır: Tüketici hakem heyeti ile tüketici mahkemesi arasındaki görev sınırını belirleyen parasal tutarlar her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellenir. Başvurudan önce ilgili yıla ait güncel tutarların resmî kaynaklardan teyit edilmesi önemlidir; yanlış mercie yapılan başvuru görevsizlikle sonuçlanabilir.

Sık Sorulan Sorular

Tüketici kimdir?

6502 sayılı Kanun’a göre tüketici, ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişidir. Belirleyici olan kişinin sıfatı değil, işlemi hangi amaçla yaptığıdır; mal veya hizmeti kişisel ihtiyacı için edinip yeniden ticarete konu etmeyen kişi tüketici sayılır.

Şirketler tüketici sayılır mı?

Kural olarak hayır. Yüksek mahkemenin genel yaklaşımı, ticaret şirketlerinin tüketici sayılmadığı yönündedir; çünkü tacir tüzel kişilerin borçları ticari kabul edilir. Buna karşılık kâr amacı gütmeyen dernek ve vakıflar tüketici sayılabilir.

Okul aile birliği tüketici hukukundan yararlanabilir mi?

Uygulamada evet. Kâr amacı gütmeyen ve ticari/mesleki olmayan amaçla hareket eden okul aile birlikleri, kendi adlarına yaptıkları alımlardaki ayıplar bakımından tüketici olarak kabul edilebilmektedir.

İki kişi arasındaki ikinci el satış tüketici işlemi midir?

Hayır. Tüketici korumasından yararlanmak için işlemin bir tarafının satıcı/sağlayıcı, diğer tarafının ise tüketici olması gerekir. İki bireysel tüketici arasındaki satış genel hükümlere tabidir ve genel mahkemelerde görülür.

Hem kişisel hem mesleki amaçla yapılan alımda tüketici sayılır mıyım?

Bu, karma amaçlı işlemdir ve baskın amaca göre değerlendirilir. Uygulamada mesleki gider olarak faturalandırma, tüketici sıfatının kabul edilmemesine yol açabilmektedir. Sonuç, somut olayın özelliklerine ve delil durumuna göre değişir.

Vekâlet, bankacılık veya sigorta sözleşmeleri de tüketici işlemi olabilir mi?

Evet. Kanun; eser, taşıma, simsarlık, sigorta, vekâlet ve bankacılık dâhil olmak üzere her türlü sözleşme ve hukuki işlemi kapsama almıştır. Bir tarafın tüketici, diğerinin satıcı/sağlayıcı olması yeterlidir.

Kaynakça

• 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (RG 28.11.2013, S. 28835; temel hükümler yönünden yürürlük 28.05.2014) — özellikle m.3 tanımlar.
• Mülga 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (tarihsel karşılaştırma amacıyla).
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun ilgili hükümleri.
• Avrupa Birliği 2011/83/AB sayılı Tüketici Hakları Direktifi (karşılaştırmalı).
• Avrupa Birliği Adalet Divanı, Johann Gruber v. Bay Wa AG, C-464/01, 20.01.2005.

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımakta olup, somut bir olaya ilişkin hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. İşlem yapmadan veya başvuruda bulunmadan önce Şahin & Eldemir Hukuk Bürosundan profesyonel hukuki destek alınması önerilir.